راهنمای درک آلودگی هوا
هر مفهوم در دو سطح ارائه شده است: به زبان ساده برای تصمیمگیری روزمره و توضیح تخصصی برای تحلیل دقیق علمی.
هر مفهوم در دو سطح ارائه شده است: به زبان ساده برای تصمیمگیری روزمره و توضیح تخصصی برای تحلیل دقیق علمی.
به زبان ساده: یک عدد از ۰ تا ۵۰۰ مثل دماسنجِ سلامت هوا؛ زیر ۱۰۰ قابل قبول، ۱۰۱ تا ۱۵۰ ناسالم برای گروههای حساس و بالای ۱۵۰ ناسالم برای همه است.
توضیح تخصصی: شاخص تکعددی استاندارد آژانس حفاظت محیطزیست آمریکا (US EPA) که از درونیابی خطی تکهای غلظت آلاینده شاخص (عمدتاً PM2.5) به دست میآید.
به زبان ساده: دوده و ذرات بسیار ریزِ نامرئی (حدود ۳۰ برابر باریکتر از تار مو) که مستقیم به کیسه هوایی ریه و خون وارد میشوند.
توضیح تخصصی: آئروسلهای با قطر آیرودینامیکی ≤ ۲.۵ میکرومتر؛ شامل کربن سیاه احتراقی، سولفاتها و نیتراتهای ثانویه. حد مجاز ۲۴ ساعته WHO برابر ۱۵ µg/m³ و سالانه ۵ µg/m³ است.
به زبان ساده: گردوخاک قابل لمس و ریزگردهایی که در روزهای طوفانی از بیابانها و دشتها به شهر میرسند.
توضیح تخصصی: ذرات با قطر ≤ ۱۰ میکرومتر. نسبت PM10 / PM2.5 ≥ 2.1 در کنار افزایش PM10 به بالای ۱۲۰ µg/m³ نشانگر قاطع نفوذ گردوغبار معدنی است.
به زبان ساده: گاز قهوهایرنگ اگزوز خودروها و نیروگاهها که بوی تند دارد و در تشکیل دود و مهدود شهری نقش اصلی را دارد.
توضیح تخصصی: اکسید نیتروژن واکنشپذیر ناشی از احتراق دمای بالا؛ پیشساز مستقیم نیترات آمونیوم (PM2.5 ثانویه) و تولید فتوشیمیایی ازن تروپوسفری (O₃).
به زبان ساده: عددی که نشان میدهد گردوغبار و دود در کل آسمان بالای سر ما چقدر جلوی عبور نور خورشید را گرفتهاند.
توضیح تخصصی: انتگرال عمودی ضریب خاموشی نور در طول موج ۵۵۰ نانومتر در تمام ستون جو؛ مقادیر بالای ۰.۵ نشاندهنده بار شدید آئروسل یا گردوغبار منطقهای است.
به زبان ساده: CO گاز بیبوی احتراق ناقص خودروهاست و ازنِ سطح زمین در روزهای آفتابی تابستان از واکنش دود و نور خورشید ساخته میشود.
توضیح تخصصی: مونوکسید کربن ردیاب مستقیم احتراق فسیلی در ساعات اوج ترافیک است و ازن تروپوسفری (O₃) آلاینده ثانویه فتوشیمیایی در تابستان.
به زبان ساده: در شبهای سرد و بیباد، زمین مثل یخچال سرد میشود و هوای گرمترِ بالا مثل یک درپوش شیشهای روی شهر مینشیند و نمیگذارد دود بالا برود.
توضیح تخصصی: معکوس شدن گرادیان عمودی دما (dT/dz > 0) که عدد برانت–وایسالا را مثبت و پایداری ایستای جو را شدید کرده و همرفت عمودی را متوقف میکند.
به زبان ساده: سقفِ اتاق هوایی که دود شهر در آن پخش میشود. ظهر تابستان سقف ۲,۰۰۰ متر است، اما شب زمستان به ۵۰ متر سقوط میکند!
توضیح تخصصی: ضخامت لایه تلاطمی تروپوسفر تحتانی. سقوط PBL شبانه به زیر ۱۲۰ متر حجم اختلاط آلایندهها را بیش از ۱۵ برابر کاهش میدهد.
به زبان ساده: توان واقعی هوا برای جارو کردن آلودگی؛ هرچه باد بیشتر و سقف لایه مرزی بلندتر باشد، هوا زودتر تمیز میشود.
توضیح تخصصی: حاصلضرب سرعت باد ۱۰ متری در ارتفاع لایه مرزی (VI = U_10m × H_PBL). مقادیر زیر ۱,۲۰۰ m²/s به معنای رکود جوّی و انباشت بحرانی است.
به زبان ساده: دیوار ۳,۹۰۰ متری البرز در شمال راه فرار دود را میبندد و موقعیت جغرافیایی تهران در کمربند خشک کره زمین باعث کمبارانی و هوای راکد میشود.
توضیح تخصصی: قرارگیری در شاخه نزولی سلول هادلی (۲۵° تا ۴۰° شمالی) همراه با انسداد مکانیکی رشتهکوه البرز و جریان سرد شبانه دامنهها (کاتاباتیک).
تمام خروجیهای این سامانه بر پایه دادههای باز بازکاوی اقلیمی (ECMWF ERA5) و ترکیب شیمیایی جو (Copernicus CAMS) و بدون هیچگونه داده ساختگی محاسبه میشوند:
| بازه PM2.5 (µg/m³) | بازه AQI | سطح سلامت |
|---|---|---|
| ۰.۰ تا ۹.۰ | ۰ تا ۵۰ | پاک |
| ۹.۱ تا ۳۵.۴ | ۵۱ تا ۱۰۰ | قابل قبول |
| ۳۵.۵ تا ۵۵.۴ | ۱۰۱ تا ۱۵۰ | ناسالم برای گروههای حساس |
| ۵۵.۵ تا ۱۲۵.۴ | ۱۵۱ تا ۲۰۰ | ناسالم برای عموم |
| ۱۲۵.۵ تا ۲۲۵.۴ | ۲۰۱ تا ۳۰۰ | بسیار ناسالم |
| ۲۲۵.۵ تا ۵۰۰.۴ | ۳۰۱ تا ۵۰۰ | خطرناک |
پهنه رنگی نقشه تهران (IDW): رنگبندی پیوسته سطح شهر با روش وزندهی معکوس فاصله (w = 1 / d²) از ۶ ایستگاه شبکهای مناطق تهران محاسبه میشود.
پیشبینی روزهای ۸ تا ۲۰: برای روزهای ۱ تا ۷ خروجی مستقیم مدل شیمیایی CAMS استفاده میشود؛ برای روزهای ۸ تا ۱۶ غلظت PM2.5 بر پایه مدل جعبهای تهویه (C ∝ 1 / VI) و ضریب شستشوی بارش برآورد میگردد.